• امروز یک شنبه یکم اردیبهشت  1398 

اخبار سازمان اوقاف

مطالب ویژه

خدمات غيرحضوري

سامانه شکايات

نیم نگاهی به فلسفه وقف در اسلام

نیم نگاهی به فلسفه وقف در اسلام

با فرارسیدن هفته گرامیداشت وقف(29 آذرماه لغایت 5 دیماه 93) بر آن شدیم مطالب کوتاهی در مورد وقف در اسلام و پس از آن را به منظور آشنایی بیشتر مردم با این سنت حسنه و فرهنگ غنی، ارائه دهیم.

 دوشنبه 1 دی 1393   1693  0      

*نیم نگاهی به فلسفه وقف در اسلام

-مفهوم وقف
وقف در اصطلاح فقهای امامیه عبارتند از حبس کردن عین ملک و مصرف کردن آن در راه خداست.
وقف در اصطلاح قانون مدنی حبس عین ملک شیء، زمین؛ ساختمان و غیره و جاری کردن منفعت آن بر حسب نیت واقف تعریف شده است.

-انواع و ارکان وقف
بنا بر مشهور، وقف دو نوع است. وقف عام ؛ یعنی وقفی که راجع به جهات عامه است و وقف خاص یعنی وقفی که به افراد معینی یا جهت معین اختصاص یافته باشد.
به طور نمونه مدارس، مساجد و معابر که به عموم مردم تعلق دارد وقف عام بوده و وقفی که شخص برای تقرب به خداوند متعال و کسب رضایت او برای اولاد خود وقف کرده باشد وقف خاص نامیده می شود.

-اقسام وقف از نظر اقتصادی
وقف انتفاع:وقفی است که از عین موقوفه در امور مورد نظر استفاده می شود مانند اینکه شخصی منزل خود را وقف کند که به عنوان حسینیه از آن استفاده شود.
وقف منفعت:وقفی است که عین موقوفه مورد استفاده قرار نمی گیرد بلکه منافع آن در امور خیریه هزینه می شود. مثلا شخصی باغ یا ساختمانی را وقف می نماید تا متولی درآمد آن را صرف ایتام و فقرا کند.

-آثار و مزایای وقف
رسیدن به نیکی و رستگاری، کاهش فاصله طبقاتی بین افراد جامعه و توزیع ثرورت بین همه، تقویت روحیه ایثار و فداکاری و ترویج روحیه تعاون در جامعه جهت دادن به انفاق، تقلیل شائبه منت و ریا، استمرار جریان ثواب به سوی واقف از دیگر آثار وقف در جامعه است.

-سیرتاریخی وقف در ایران
انگیزه وقف در ایران جدای از ریشه های تاریخی و انسانی، علاقه ویژه مردم به اسلام و عمل به توصیه های آن در گسترش احسان و نیکی و بر جای گذاشتن صدقه جاری بوده است.دوره سلجوقی یکی از دوران های باشکوه در تاریخ وقف در ایران در قرن 5 و 6 تا پیش از حمله مغول ها است. در این فاصله هزاران روستا و قنات و غیره وقف مدارس، رباط ها، کاروان سراها و بیمارستانها شده است.
تنها نگاهی به موقوفات مدارس نظامیه در شهرهای مختلف انسان را شگفت زده می کند.
در طول دوره ایلخانان هم کم و بیش وقف مطرح بوده است.قازانخان سخت مراقب اوقاف بود و خود املاک وقفی زیادی را ایجاد کرد که سرپرست آن رشید الدین فضل الله بود.(موقوفات ربع رشیدی).
دوره صفویه دوران رشد وقف در ایران است.از شاه طهماسب تا شاه عباس اول هزاران مورد وقف در سراسر ایران ایجاد شده است و بزرگان و درباریان در این امر پیشگام بوده اند. تصرف مال وقف در این دوره بسیار ناممکن بود و شاه صفوی خود نظارت خاصی بر این امور داشت و دستگاه عریض و طویل اداری برای اینکار در ساختار دولت صفوی برای موقوفات خاصه و عامه پیش بینی شده بود.
در دوره قاجاریه به دلیل ثبات نسبی و تقلید عمومی از دوره صفوی وقف رواج بیشتری یافت. در این دوره بخش عمده مخارج مدارس، مساجد، حسینیه ها، کاروانسراها، آب انبارها و غسال خانه ها از اموال وقفی تهیه می شد.
در دوران پهلوی مخصوصا با تصویب قانون اصلاحات عرضی بسیاری از موقوفات از بین رفت و اموال موقوفه به بسیاری از درباریان و نزدیکان آنها واگذار شد.
با پیروزی انقلاب اسلامی روح تازه ای در کالبد موقوفات کشور به خصوص با فتوای تاریخی امام خمینی که فرمودند موقوفات باید به حال وقفیت باقی و عمل به وقف شود، دمیده شد و بسیاری از زمین های وقف شده دوباره به وضعیت وقفی خود برگشت.
امروزه در جمهوری اسلامی ایران عواملی از قبیل تغییر سازمان تشکیلات اوقاف و اداره آن تحت نظر ولی فقیه، رعایت احکام وقف و مسائل شرعی آن و عمل دقیق به مفاد وقف نامه ها باعث شده است تا افراد خیر با اطمینان بیشتری در این امر مهم به صورت گسترده مشارکت نمایند.

-آثار و کارکردهای وقف
کارکردهای فرهنگی و آموزشی مهمترین کارکرد وقف در جامعه اسلامی از گذشته های دور تا کنون بوده است. وقف به عنوان یک منبع مالی مستمر مراکز علمی، پشتوانه مردمی داشته است و تاسیس مدارس و حوزه های علمیه و تامین هزینه ها از جمله مهمترین کارکردهای وقف است.
استفاده از درآمدهای وقف برای ساخت مساجد و اماکن مذهبی، دانشگاهها، خوابگاه های دانشجویی، کتابخانه های تخصصی و عمومی، برگزاری کنگره های علمی و پژوهشی، برگزاری مراسم های بزرگداشت ائمه اطهار و فعالیت های علمی و تبلیغی در جهت ترویج سیره معصومین، اعزام مبلغ به مناطق محروم، برگزاری مسابقات قرآن کریم در سطح شهرستان، استان، کشور و سطح بین المللی و برگزاری کلاسهای آموزش قرآن و تفسیر و مفاهیم قرآن کریم، چاپ قرآن و کتاب های مذهبی و ..از کارکردهای فرهنگی و آموزشی وقف است.
از کارکردهای اجتماعی وقف نیز می توان به رفع نیاز نیازمندان ،محرومان، فقرا، جلوگیری از مفاسد اجتماعی و اخلاقی و سستی در ارکان دین، حمایت از کودکان و زنان بی سرپرست، ایجاد خانه های سالمندان، تاسیس و تجهیز بیمارستان ها و مراکز بهداشتی، کمک برای آزادی زندانیان و مساعدت برای امر ازدواج جوانان اشاره کرد.

-کارکرد اقتصادی وقف
سیاست اسلام کنترل و تعدیل ثروت جامعه است.با تشویق مردم و ثروتمندان به وقف و تقویت افراد ضعیف در برابر آنها فاصله طبقاتی بسیار کم شده و در جامعه تعدیل ایجاد می شود.در واقع وقف تبدیل مالکیت خصوصی به نوعی از مالکیت عمومی است.

-چشم انداز سازمان اوقاف و امور خیریه
از تشکیلات اداره اوقاف در دوره صفاریان که اولین سلسله ایرانیان پس از اسلام بوده است اطلاع دقیقی در دست نیست.ولی در تشکیلات اداره دوره سامانیان از دیوان موقوفات و یا دیوان اوقاف نام برده شده است که به کار مساجد و اراضی موقوفه رسیدگی می کرده است. قبل از ایجاد دیوان اوقاف، وظیفه اداره موقوفات به عهده قضات بوده است. در دوران صفویان امور اوقاف در ایران به روحانیان مورد نظر حکومت واگذار شد و متصدی این مقام به نام صدر الصدور، وزیر اوقاف و مستوفی موقوفات خوانده می شد.
پس از جریان مشروطیت و استقرار حکومت مشروطه در سال 1285 هجری شمسی و تاسیس وزارت معارف و اوقاف و صنایع مستظرفه امور موقوفات زیر نظر وزارت مزبور اداره می شد.
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و استقرار حکومت جمهوری اسلامی تشکیلات و اختیارات سازمان اوقاف مورد تجدید نظر قرار گرفت که بر اساس آن سازمان از نخست وزیری منتزع و با عنوان سازمان حج و اوقاف و امور خیریه به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی وابسته شد.
بعدها به سبب حجم و گستردگی فعالیت سازمان مجموعه مربوط به حج و زیارت نیز از این مجموعه جدا شد و سازمان کنونی به نام سازمان اوقاف و امور خیریه شکل گرفت.
به موجب قانون سازمان از نظر امور اداری و بروکراسی با قوانین دولت هماهنگ است ولی از نظر مدیریتی مستقل بوده و رئیس سازمان توسط ولی فقیه منصوب می شود. وی از طرف ولی فقیه در تصدی اموری که توسط رهبر اذن داده می شود، مجاز است.

-ماموریت سازمان اوقاف و امور خیریه

سازمان اوقاف و امور خیریه، سازمانی است که در سطح کلان احیا، حفظ و اداره موقوفات کشور و سایر موارد اختصاص یافته به امور خیریه و عام المنفعه و همچنین اداره و نظارت بر اماکن مذهبی، مساجد و بقاع متبرکه، نشر و گسترش معارف اسلامی و فرهنگ نیکوکاری وقف را برعهده دارد.
این سازمان در شهرستان ها و استان های کشور نیز از طریق ادارات شهرستان ها و ادارات کل اهداف فوق را پیگیری می کند.

-اهداف اصلی و راهبردی:

1.تسریع در بومی شدن و فراگیر شدن فرهنگ وقف در میان اقشار مختلف جامعه و مطرح کردن اوقاف به عنوان سازمانی موثر در زمینه های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی جامعه.
2.جلب اعتماد افکار عمومی جامعه نسبت به عملکرد سازمان اوقاف و امور خیریه و بهبود در نگرش مردم نسبت به استیجار و استیفای حقوق املاک وقفی در سطح کشور از طریق اهرم های موجود و تبلیغات.
3.افزایش موقوفات جدید، حفظ موقوفات قدیم و کشف و شناسایی موقوفات مجهول و ناشناخته.
4.اجرای پروژه های عمرانی موقوفات و توسعه آنها از محل سود حاصله.
5. ایجاد رشته دانشگاهی در زمینه وقف در مراکز آموزش عالی کشور حداقل در سطح کارشناسی به منظور تربیت نیروی انسانی سازمان(دانشگاه علوم ومعارف قرآن کریم-1368).

-ساختار سازمان اوقاف و امور خیریه و عملکرد آن:
سازمان اوقاف بر اساس اهداف و وظایفی که قانون در جهت حفظ و احیای موقوفات کشور بر عهده اش نهاده است از ساختاری بهره می برد که در آن وظایف محوله از طریق چهار معاونت زیر انجام می شود.
1. معاونت امور فرهنگی و اجتماعی
2. معاونت توسعه مدیریت و پشتیبانی
3. معاونت اوقافی، حقوقی و امور مجلس
4. معاونت بهره وری و توسعه اقتصادی
در حوزه معاونت فرهنگی و اجتماعی یکی از فعالیت ها فعالیت قرآنی است.برگزاری 37 دوره مسابقات سراسری قرآن کریم،31 دوره مسابقات بین المللی قرآن کریم، تربیت افراد تحصیل کرده در زمینه علوم قرآنی در دانشکده های علوم و معارف قرآن کریم(18 دانشکده).اقدام به ترجمه قرآن کریم به بیش از یکصد زبا ن خارجی ، چاپ و انتشار گسترده قرآن مجید، آموزش قرآن در سطوح مختلف و حمایت از مراکز قرآنی از جمله این فعالیت ها است.
چاپ و نشر کتب دینی، مجلات و نشریه های متعدد فرهنگی، اعزام مبلغ دینی به مناطق محروم و برگزاری مراسم مذهبی و همایش های مختلف از دیگر کارهای فرهنگی سازمان است.
در حوزه معاونت فرهنگی و اجتماعی رسیدگی به مساجد کشور و بقاع متبرکه در دستور کار این معاونت قرار دارد.
یکی از مباحث مهم در رابطه با بقاع متبرکه که بسیاری از آنها از آثار تاریخی و میراث فرهنگی ایران هستند موضوع عمرانی آنها است.
به جز حرم مطهر حضرت امام رضا در مشهد و بارگاه حضرت معصوم در قم و آستان مبارک حضرت عبدالعظیم در شهر ری و آستان مبارک شاه چراغ در شیراز که به صورت مستقل اداره می شود،حدود هشت هزاربقعه متبرکه که ده هزارو صد نفر از پیامبران الهی، امامزادگان و صالحان در آن آرمیده اند در سراسر کشور وجود دارد که سازمان برنامه هایی را در جهت مرمت و نو سازی آنها پیگیری می کند و در شهرهای مختلف نتایج مطلوبی از این اقدامات مشاهده می شود.
در حوزه معاونت اوقافی، حقوقی و امور مجلس، سازمان ضمن سازماندهی امور مربوط به موقوفات و وهزینه کردن درآمد موقوفات طبق نیات واقفین از سال 72 اقدام به شناسایی و ثبت موقوفات جدید کرده است.
 
-موانع و مشکلات اساسی در نحوه اداره سازمان اوقاف
- نبود حمایت کافی دستگاههای دولتی از موقوفات، امام زادگان و مساجد کشور.
بسیاری از ادارات دولتی در سطح کشور در اراضی موقوفه قرار دارند که توجهی در جهت پرداخت اجاره بهای موقوفه توسط آنها صورت نمی گیرد.
- کمبود نیرو و گستردگی فعالیت
- محدودیت در جهت اجرای نیات واقفین(شروط وقف، نبود قابلیت اجرایی و غیره)
- فرسوده بودن بنای اکثر موقوفات، بقاع متبرکه و مساجد و نداشتن اعتبار کافی برای بازسازی آنها
- نبود هماهنگی میان هیئات امنا و متولیان با مسئولان مربوطه در سازمان اوقاف
- عدم توجه کافی واقفین جدید نسبت به نیازهای روز جامعه
- عادلانه نبودن مال الاجاره ها
- نداشتن اعتماد و دید مناسب توسط مردم به سازمان اوقاف
- و وجود موقوفه خواران و...

برچسب ها  

نظرات کاربران پیرامون این مطلب

انصراف از پاسخ به کاربر
 

آخرین اخبار